مسئله مهاجرت از موضوعات مهم در فقه حکومتی است و با افزایش حضور مهاجران مسلمان در جوامع اسلامی، نیازمند بازخوانی فقهی دقیق میباشد. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهرهگیری از آیات، روایات، سیره نبوی و قواعد معتبر فقهی، به بررسی وظایف دولت اسلامی در قبال مهاجران مسلمان ـ اعم از قانونی و غیرقانونی ـ و نیز تکالیف مهاجران نسبت به دولت اسلامی میپردازد. یافتهها نشان میدهد که مهاجر قانونی مسلمان، به دلیل ورود مشروع، مشمول قواعد «وفای به عهد» و «التزام» است و از یکسو مستحق حمایتهایی مانند تأمین امنیت، معیشت، امکان زیست دینمدارانه و خدمات فرهنگی ـ اجتماعی بوده و از سوی دیگر موظف به رعایت قوانین و نظم عمومی است. در مقابل، مهاجر غیرقانونی با وجود فقدان رابطه اعتباری با دولت اسلامی، بر پایه اصولی همچون حفظ نفس، لاضرر و عدالت، از حداقل حمایتهای انسانی و اخلاقی بهرهمند میشود و دولت اسلامی نیز میتواند برای حفظ نظم و مصالح عمومی، تدابیر نظارتی و تنظیمی لازم را اعمال کند. در مجموع، فقه اسلامی با ارائه چارچوبی متوازن، مجموعهای از تکالیف حمایتی و نظارتی را برای دولت اسلامی و نیز تعهدات مشخصی را برای مهاجر مسلمان ترسیم میکند؛ چارچوبی که میتواند مبنایی برای سیاستگذاری کارآمد و عدالتمدار در حوزه مهاجرت در دولت اسلامی قرار گیرد.
)